De oorsprong van de formulering van deze taak ligt bij Kees Bulthuis, destijds de baas (en gepromoveerd fysicus) van de research labs van Philips. Toen hij voor een interview gevraagd werd wat hij als zijn belangrijkste taak beschouwde, gaf Bulthuis als antwoord: ‘Zorgen dat het volk niet van de leg raakt.’ (Weggeman, 2007:159). Op de vraag dit te verduidelijken, vertelde hij daarmee te bedoelen als een soort hitteschild te willen functioneren voor de ruis van boven. ‘Die ruis buffer ik zo af op mijn hitteschild en gaat dan weer terug naar boven, want als ik het doorstuur naar beneden raken de jongens van de leg’. Afgezien van het feit dat met name wat het basisonderwijs betreft voor ‘jongens’ vooral ‘meisjes’ gelezen moet worden, is bedoelde taak voor leiders in het onderwijs van even groot belang. Het gaat er op school om dat alles in dienst staat van het primaire proces: het verzorgen van kwalitatief uitstekend onderwijs aan jonge mensen die voor een groot deel van de week aan de zorgen van leraren zijn toevertrouwd. Ervan uitgaande dat het primaire proces een belangrijk ingrediënt vormt van de collectieve ambitie is het van nauwelijks te onderschatten belang dat zowel bestuurders als leidinggevenden en leraren  de realisering van deze ambitie bewaken met alles wat in hen is. Ruis van boven en opzij die het primaire proces bedreigt en daarmee de realisering van de collectieve ambitie in de weg staat, is waard op alle interactieniveaus afgebufferd te worden. Dat zorgt er uiteindelijk voor dat de vakman of vakvrouw zich helemaal kan richten op datgene waar het in het onderwijs om gaat: het geven van kwalitatief uitstekend onderwijs.

De school lijkt soms op een soort vergaarbak onder een trechter waar van boven of van opzij van alles in gedeponeerd wordt. De leiders in de school zullen zelf moeten bepalen wat nuttig is en wat niet, wat stimulerend werkt bij het vormgeven van het primaire proces en wat juist belemmerend of zelfs blokkerend werkt.

Een van de dingen die leraren het meest afleiden van het geven van de nodige aandacht aan het primaire proces is een zigzagkoers van de school. Als er gereageerd wordt op ieder signaal dat op de school afkomt. Het bestuur stelt iets voor en daar gaan we meteen op in, ouders willen iets en dat moeten we waarmaken, de inspectie verlangt iets en daar moeten we werk van maken, het samenwerkingsverband besluit iets en daar gaan we achteraan. Dat zorgt voor heel veel onrust en onduidelijkheid. Als je met een bootje vaart en je maakt plotseling een zigzagbeweging dan doet dat de mensen aan boord wankelen en in het slechtste geval zelfs onderuit of overboord gaan. Datzelfde gebeurt op scholen waar een zigzagkoers wordt gevaren of waar zelfs achter iedere hype wordt aangerend. De vakman of vakvrouw wil in betrekkelijke rust het werk kunnen doen waar ze gemotiveerd voor zijn en het varen van een vaste koers geeft letterlijk en figuurlijk standvastigheid. Zo’n vaste koers kan alleen gevaren worden als de koers duidelijk is voor alle mensen binnen de organisatie. Dat zorgt voor een zelfbewustheid (dat is want anders als eigenwijsheid) die werkt als zelfbescherming!
Het valt op dat we over het algemeen de signalen van hen die het verst van de school af staan (ministerie, inspectie, gemeente) het meest serieus nemen en dat we daarentegen juist veel minder gebruik maken van de signalen van de groep die de school het beste kent, de leerlingen!   
Laten we dit in het vervolg  eens anders aan gaan pakken. Laten we beginnen de leerlingen te vragen. Het zou mooi zijn als zij ook iets mogen vinden! Zij zijn het die de school het beste kennen, maar waar in veel gevallen de minste signalen vandaan komen, omdat ze niet of nauwelijks gestimuleerd of uitgenodigd worden signalen te geven. In het onderwijs praten we altijd over kinderen, maar nog (te) weinig met leerlingen. Veel kansen en mogelijkheden worden wat dat betreft onbenut gelaten.

Een ander fenomeen, dat mensen afleid van het werk dat ze geacht worden te doen en dat ook nog eens veel frustraties oplevert, is bureaucratie. Bureaucratie in het onderwijs wordt ervaren als dat wat op papier staat of moet komen niet helpt bij het vormgeven van het primaire proces; als het losgezongen is van de dagelijkse praktijk.

Een van de uitdagingen voor een leidinggevende is de ene na de andere ontbureaucratiseringsactie doorvoeren. Hij moet het als een van zijn taken gaan zien om papiercontainers te vullen met overbodig papier. Zeker weten dat het leuk wat oud-papier-geld oplevert. Dat geld kan dan mooi besteed worden aan het primaire proces!

Het functioneren als hitteschild vereist nauwgezetheid en precisie. Het is balanceren op een evenwichtsbalk. Het is op het juiste ogenblik de juiste keuzes maken. Het vereist ook moed.

Prof. Dr. Ir. Weggeman zegt hierover: ‘Mensen hebben de neiging om in een goed blaadje te komen bij degene die boven hen staan. Dat geldt in het bijzonder voor jongere leidinggevenden. Zij willen hun bazen ‘pleasen’, omdat dat goed is voor hun carrière. Daarom zijn ze minder snel bereid om als hitteschild te fungeren voor de ruis van boven, durven ze niet zo goed ‘functioneel ongehoorzaam’ te zijn en durven ze hogere niveaus ook niet te foppen. Daardoor worden soms al te gemakkelijk opdrachten ‘van boven’ zonder pardon ‘naar beneden’ gestuurd’.

Dat dit anders kan (en hoe dat dan kan!) en anders moet  maakt het hoofdstuk ‘hitteschild-zijn’ uit het boek duidelijk.   

A.J. (Alex) de Bruijn, managementadviseur